اختلال خواندن یکی از شایعترین مشکلات یادگیری در کودکان دبستانی است که اگر بهدرستی و بهموقع درمان نشود، میتواند اعتمادبهنفس کودک را کاهش دهد. استفاده از روشهای مؤثر درمان اختلال خواندن بدون فشار به کودک به والدین و معلمان کمک میکند تا مسیر یادگیری را برای کودک لذتبخشتر و مؤثرتر کنند. در این مقاله که در سایت دکتر سمیه رحمت قرار دادهایم با راهکارهایی آشنا میشوید که بدون استرس و اجبار، مهارت خواندن کودک را تقویت میکنند.
اختلال خواندن چیست و چرا نباید با فشار درمان شود؟
اختلال خواندن یا نارساخوانی به وضعیتی گفته میشود که کودک با وجود هوش طبیعی، در تشخیص حروف، ترکیب صداها و خواندن روان کلمات دچار مشکل است. در چنین شرایطی، فشار، سرزنش یا مقایسه کودک با دیگران میتواند روند درمان را کندتر کند.
تاثیر فشار بر یادگیری کودک
وقتی کودک برای یادگیری تحت فشار، توبیخ یا مقایسه قرار میگیرد، مغز او وضعیت را «تهدیدآمیز» شناسایی کرده و به جای تمرکز بر تحلیل حروف، وارد حالت دفاعی میشود. در این شرایط، بخشهایی از مغز که مسئول حافظه و یادگیری هستند موقتاً از دسترس خارج شده و یادگیری عملاً غیرممکن میگردد. فشار مداوم نه تنها مشکل خواندن را حل نمیکند، بلکه باعث شکلگیری گرههای ذهنی پیچیدهتری میشود.
کودکی که تحت فشار قرار میگیرد:
- انگیزه خود را برای یادگیری از دست میدهد؛
- دچار اضطراب و ترس از درس خواندن میشود؛
- از فعالیتهای آموزشی فاصله میگیرد؛
به همین دلیل، درمان اختلال خواندن بدون فشار به کودک اهمیت بسیار زیادی دارد و یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت علمی است. تنها در فضایی که کودک احساس امنیت کند، مدارهای عصبی مربوط به خواندن میتوانند به درستی شکل بگیرند و مهارتهای زبانی او رشد کنند؛ بنابراین هدف ما باید تبدیل کردن “اجبار” به “اشتیاق” باشد.
روشهای موثر درمان اختلال خواندن بدون فشار به کودک
استفاده از روشهای اصولی و متناسب با سن کودک، بهترین راه برای درمان این اختلال است. در ادامه به مهمترین روشها اشاره میکنیم.
«درمان اختلال خواندن یک مسابقه سرعت نیست؛ بلکه یک مسیر صبورانه است. هر چقدر فشار روانی روی کودک کمتر باشد، شبکههای عصبی مربوط به یادگیری در مغز او سریعتر و پایدارتر شکل میگیرند.»
1. آموزش خواندن بهصورت بازیمحور
یادگیری از طریق بازی، یکی از مؤثرترین روشها برای درمان اختلال خواندن است. بازیهای کلمهسازی، کارتهای تصویری و داستانهای کوتاه مصور باعث میشوند کودک بدون احساس اجبار، تمرین خواندن انجام دهد. چند نمونه بازی ساده که میتوانید در خانه انجام دهید:
بازی شکار حروف: از کودک بخواهید در یک صفحه روزنامه یا کتاب، دور یک حرف خاص (مثلاً «س») خط بکشد؛
کارتهای حافظه تصویری: استفاده از کارتهایی که یک طرف آن تصویر و طرف دیگر نام آن شیء نوشته شده است؛
شنبازی یا خمیربازی: ساختن شکل حروف با استفاده از خمیر یا نوشتن روی سینی شن برای تقویت حافظه دیداری و لمسی؛
2. استفاده از کاربرگهای آموزشی استاندارد
کاربرگهای آموزشی ساده و مرحلهبندیشده نقش مهمی در درمان اختلال خواندن دارند. این کاربرگها به کودک کمک میکنند:
- حروف را بهتر بشناسد؛
- صداها را درست ترکیب کند؛
- مهارت خواندن را بهتدریج تقویت کند؛
اگر به دنبال تمرینات هدفمند برای منزل هستید، همین حالا مجموعه تخصصی کاربرگهای فارسی اول ابتدایی را دریافت کنید تا فرآیند آموزش را برای فرزندتان به یک سرگرمی لذتبخش تبدیل کنید.
3. تمرینهای کوتاه اما منظم
بهجای تمرینهای طولانی و خستهکننده، تمرینهای کوتاه روزانه تأثیر بیشتری دارند. 10 تا 15 دقیقه تمرین خواندن در محیطی آرام، نتیجهای بسیار بهتر از ساعتها تمرین همراه با فشار دارد.
مقایسه رویکرد سنتی و نوین در تمرینات خواندن
بسیاری از والدین تصور میکنند برای درمان سریعتر اختلال خواندن، باید کودک را با تمرینات طولانی و جدی روبهرو کنند. اما واقعیت این است که تفاوت در «نتیجه نهایی»، از تفاوت در «نحوه تمرین» شروع میشود. اگر تمرینات به جای فشار روانی، بر پایه اصول آموزشی نوین و احترام به توانمندی کودک باشد، یادگیری به یک تجربه شیرین تبدیل خواهد شد.
در جدول زیر، تفاوتهای کلیدی بین تمرینات سنتی (پرفشار) و روشهای نوین (بدون فشار) را از نظر مدت زمان، نوع تمرین و واکنش به اشتباهات کودک مقایسه کردهایم:
نقش والدین در درمان اختلال خواندن بدون استرس
والدین نقش کلیدی در موفقیت روشهای موثر درمان اختلال خواندن بدون فشار به کودک دارند؛ آنها اولین و مهمترین تکیهگاه کودک در مسیر یادگیری هستند. حضور آگاهانه و صبورانه شما میتواند خانه را از یک محیط پراسترس آموزشی به یک «باشگاه یادگیری لذتبخش» تبدیل کند. موفقیت در روشهای موثر درمان اختلال خواندن بدون فشار به کودک، بیش از آنکه به تکنیکهای پیچیده نیاز داشته باشد، به نوع رابطه عاطفی شما با فرزندتان بستگی دارد. وقتی کودک احساس کند که ارزش او با درست یا غلط خواندن یک کلمه سنجیده نمیشود، با اشتیاق بیشتری برای یادگیری تلاش میکند.
ایجاد فضای امن و تشویقکننده
فرآیند خواندن برای کودکی که دچار نارساخوانی است،به راه رفتن روی یک مسیر لغزنده شباهت دارد؛ بنابراین او بیش از هر چیز به امنیت روانی نیازخواهد داشت. تشویق کودک برای تلاشهای کوچک، حتی اگر اشتباه داشته باشد، باعث افزایش اعتمادبهنفس او میشود. بهتر است اشتباهات کودک را بهآرامی اصلاح کنید. بهجای تمرکز بر اشتباهات، بر روی «مسیر پیشرفت» تمرکز کنید.
برای مثال، اگر کودک موفق شد یک حرف دشوار را شناسایی کند، این موفقیت را جشن بگیرید. اشتباهات را هرگز با لحن تند یا مقایسهای اصلاح نکنید؛ بلکه با آرامش و به عنوان یک بخش طبیعی از یادگیری با آنها برخورد کنید تا ترس از شکست در کودک فرو بریزد.
خواندن مشترک با کودک (مطالعه تعاملی)
خواندن کتابهای داستان ساده بهصورت مشترک، یکی از بهترین راهها و قدرتمندترین ابزارها برای تقویت مهارت خواندن (تقویت حافظه شنیداری و دیداری کودک) است. کودک با شنیدن صدای درست کلمات، الگوی صحیح خواندن را یاد میگیرد. در این روش، شما نیمی از مسیر را برای او هموار میکنید. میتوانید از تکنیک «خواندن نوبتی» استفاده کنید.
یک جمله شما بخوانید و جمله بعدی را کودک. این کار باعث میشود کودک بدون خستگی، با ریتم و لحن درست کلمات آشنا شود. با شنیدن صدای گرم و آرام شما، الگوی صحیح تلفظ در ذهن او ثبت شده و به تدریج جرئت پیدا میکند تا کلمات جدید را خودش رمزگشایی کند. این لحظات مشترک، علاوه بر آموزش، پیوند عاطفی شما را نیز عمیقتر میکند.
نقش معلم و آموزش اصولی در مدرسه
مدرسه به عنوان اصلیترین کانون یادگیری، میتواند یا منشأ اضطراب باشد و یا به پلی برای عبور از مشکلات تبدیل شود. معلمان نیز میتوانند با شناخت اختلال خواندن و استفاده از روشهای انعطافپذیر، به درمان کودک کمک کنند. در واقع، معلمان آگاه با شناخت دقیق ماهیت اختلال خواندن، میدانند که دشواری کودک در روخوانی، ناشی از تنبلی یا کمهوشی نیست بلکه یک تفاوت در پردازش اطلاعات است.
معلم با استفاده از روشهای انعطافپذیر و ایجاد تغییرات کوچک در شیوه ارزیابی (مثلاً پرسش شفاهی به جای کتبی در برخی موارد)، میتواند مانع از سرخوردگی کودک در حضور همسالان شود و اشتیاق او را برای حضور در کلاس حفظ کند.
آموزش مرحلهای و متناسب با توان کودک
کودکان مبتلا به اختلال خواندن ( نارساخوانی) نیاز به آموزش مرحلهای دارند چرا که در مواجهه با حجم زیادی از اطلاعات، دچار سردرگمی و خستگی ذهنی میشوند. استفاده از تمرینهای سادهتر و تکرار هدفمند، یادگیری را پایدارتر میکند در نتیجه آموزش اصولی در کلاس درس باید بر پایه «گامهای کوچک و پیروزیهای مداوم» بنا شود.
معلم باید محتوای آموزشی را به بخشهای خرد تقسیم کرده و تا زمانی که کودک در یک مرحله (مثلاً ترکیب صداها) به تسلط کافی نرسیده، به مرحله بعدی نرود. استفاده از تمرینهای سادهتر در ابتدا و تکرار هدفمند با استفاده از ابزارهای کمکآموزشی، باعث میشود مسیر عصبی خواندن در مغز کودک با فشار کمتر و پایداری بیشتری شکل بگیرد.
همکاری مدرسه و خانواده(مثلث طلایی آموزش)
موفقیت در درمان اختلال خواندن، نیازمند یکپارچگی در شیوه آموزش است. هماهنگی مستمر بین معلم و والدین باعث میشود کودک در خانه و مدرسه با پیامهای آموزشی متناقض روبرو نشده و دچار سردرگمی نشود. وقتی معلم راهکارهای موفق در کلاس را با والدین در میان میگذارد و والدین نیز چالشهای کودک در هنگام انجام تکالیف را به معلم گزارش میدهند، یک «شبکه حمایتی واحد» ایجاد میشود. این همسویی نه تنها سرعت بهبود مهارتهای خواندن را افزایش میدهد، بلکه به کودک اطمینان میدهد که بزرگسالانِ اطراف او، همگی برای موفقیت او در یک تیم هستند.
جمعبندی: درمان اختلال خواندن با آرامش و آگاهی
درمان اختلال خواندن نیازمند صبر، آگاهی و استفاده از روشهای درست است. روشهای مؤثر درمان اختلال خواندن بدون فشار به کودک نهتنها مهارت خواندن را تقویت میکنند، بلکه علاقه کودک به یادگیری را نیز افزایش میدهند. با استفاده از بازی، کاربرگهای آموزشی، تمرینهای کوتاه و حمایت عاطفی، میتوان این مسیر را برای کودک هموارتر کرد.
سوالات متداول
آیا اختلال خواندن با بهره هوشی کودک در ارتباط است؟
خیر؛ به هیچ وجه. کودکان مبتلا به نارساخوانی (Dyslexia) معمولاً دارای هوش طبیعی و حتی در بسیاری از موارد، هوش بالاتر از متوسط هستند. مشکل آنها فقط در پردازش صداها و پیوند دادن آنها به حروف است که با آموزش صحیح کاملاً قابل حل است.
بهترین سن برای شروع درمان اختلال خواندن چه زمانی است؟
هرچه تشخیص و مداخله زودتر انجام شود، نتیجه بهتر و سریعتر خواهد بود. بهترین زمان، سالهای اول و دوم ابتدایی است؛ اما در هر سنی میتوان با روشهای بدون فشار، مهارت خواندن را در کودک تقویت کرد.
درمان اختلال خواندن چقدر طول میکشد؟
زمان درمان برای هر کودک متفاوت است و به شدت اختلال و تداوم تمرینات بستگی دارد. اما با استفاده از تمرینات کوتاه روزانه (۱۰ تا ۱۵ دقیقه) و روشهای بازیمحور، معمولاً پس از ۳ تا ۶ ماه تغییرات مثبت و معناداری در اعتمادبهنفس و روانخوانی کودک مشاهده میشود.
آیا فشار آوردن به کودک باعث میشود سریعتر یاد بگیرد؟
برعکس؛ فشار و اجبار باعث ترشح هورمون استرس (کورتیزول) در مغز میشود که فرآیند یادگیری را مختل میکند. درمان بدون فشار، اجازه میدهد مغز کودک در حالت آرامش، ارتباطات عصبی جدید را برای خواندن ایجاد کند.
نقش کاربرگهای آموزشی در درمان چیست؟
کاربرگهای استاندارد، فرآیند یادگیری را پلهپله میکنند. این ابزارها به کودک کمک میکنند تا بدون سردرگمی، ابتدا روی صداها، سپس ترکیب حروف و در نهایت خواندن کلمات و جملات تمرکز کند.
